Ortaklık Sözleşmesi Örneği ve Nasıl Hazırlanır?

Ortaklık sözleşmesi (adi ortaklık sözleşmesi), iki ya da daha fazla kişinin şirket kurmadan, emek ve mallarını birleştirerek ortak bir işi yürütmek istediğinde yapılır: birlikte açılan dükkan, atölye ya da kafe; iki serbest çalışanın ortak proje yürütmesi; arsa veya araç gibi bir malın ortak işletilmesi; belirli bir işin birlikte alınıp tamamlanması. Kanunla düzenlenmiş bir şirket türünün ayırıcı niteliklerini taşımayan her ortaklık adi ortaklık sayılır (TBK m.620).

Adi ortaklık hızlı ve masrafsız kurulur, ticaret siciline tescil edilmez ve asgari sermaye istemez; buna karşılık ortaklar ortaklık borçlarından bütün malvarlıklarıyla ve müteselsilen sorumludur (TBK m.638). Sınırlı sorumluluk isteniyorsa limited veya anonim şirket; gerçek kişilerin bir ticari işletmeyi ortak bir ticaret unvanı altında işleteceği bir yapı düşünülüyorsa kollektif şirket (TTK m.211) ve tescil seçenekleri bir hukuk uzmanıyla değerlendirilmelidir. Kamu ihalelerinde kurulan iş ortaklıkları ve konsorsiyumlar da adi ortaklık hükümlerine tabidir, ancak ihale mevzuatının özel kuralları ayrıca uygulanır.

Sözleşme kural olarak yazılı şekle bağlı değildir; sözlü anlaşmayla da adi ortaklık kurulabilir (taşınmaz mülkiyetini katılım payı olarak koyma taahhüdü ise resmi şekle tabidir, TMK m.706). Ancak ortaklığın varlığını, katılım paylarını ve kâr oranını ispat yükü ileri sürende olduğu için yazılı sözleşme olmadan açılan davalarda ortaklık ilişkisinin ispatı en sık kaybedilen noktadır; senetle ispat sınırını aşan uyuşmazlıklarda yazılı delil aranır (HMK m.200). Bu belge, Türk Borçlar Kanunu'nun kurallarını ortakların ihtiyacına göre uyarlar: kanun yazılmayan her konuda eşit kâr payı, oybirliği ve ölümle sona erme gibi varsayılan kuralları uygular (TBK m.623, m.624, m.639).

• Bilgi alma hakkını kaldıran kayıt: her ortağın defter ve kayıtları inceleme hakkı emredicidir; aksine sözleşme hükümsüzdür (TBK m.631).
• Para koyan ortağı zarardan muaf tutmak: yalnız kazanca katılma anlaşması ancak yalnız emek koyan ortak için geçerlidir (TBK m.623).
• Hesap dönemini bir yıldan uzun tutmak: yönetici yılda en az bir kez hesap vermek ve kâr paylarını ödemekle yükümlüdür; dönemi uzatan anlaşma geçersizdir (TBK m.630).
• Rıza aranmadan pay devri veya yeni ortak: bütün ortakların rızası gerekir; tek taraflı devirde devralan ortak sıfatı kazanamaz (TBK m.632). Buna karşılık devir usulü, önalım ve değerleme sözleşmede serbestçe düzenlenebilir ve çoğu uyuşmazlık bu düzen yazılmadığı için çıkar.
• Devam kaydının unutulması: bir ortağın ölümü, iflası veya fesih bildirimi ortaklığı sona erdirir; kalan ortaklar işletmeyi sürdürmek istese de tasfiye zorunlu olur (TBK m.639). Devam kaydı ve mirasçı düzeni bu belgede seçimle eklenir.
• Ortaklık bitmeden tek başına alacak davası: Yargıtay uygulamasında ortaklar arasındaki kâr payı ve katılım payı alacakları çoğu kez tasfiye hesabı görülmeden istenemez; ortaklık sona erdiğinde önce tasfiye (gerekirse mahkemece tasfiye görevlisi atanması) gündeme gelir (TBK m.644). Sözleşmede değerleme ve ödeme usulünün yazılması bu süreci kısaltır.
• Ticari işletme ve kollektif şirket riski: gerçek kişi ortakların bir ticari işletmeyi ortak bir ticaret unvanı altında işletmesi kollektif şirketin tanımına girer (TTK m.211); bu durumda ortaklığın kollektif şirket hükümlerine göre değerlendirilmesi ve ortakların tacir yükümlülükleriyle (ticari defter, iflasa tabi olma, ticari dava) karşılaşması tartışılır. Ticari işletme işleten ortaklar tacir sayılır (TTK m.12); emeğe dayanan esnaf işletmesinde ise tacir sayılmaz (TTK m.11, m.15). Ayrım vergi veya oda kaydına göre değil kanundaki ölçütlere göre yapılır; emin olunamıyorsa bir mali müşavire danışılmalıdır.
• Sosyal güvenlik: ticari kazanç nedeniyle gelir vergisi mükellefi olan ortak, başka bir sigortalılığı yoksa 4/1-b (Bağ-Kur) kapsamında sigortalı olur ve kendi ortağı olduğu işyerinden hizmet akdiyle (4/1-a) sigortalı gösterilemez (5510 sayılı Kanun m.4, m.53); ortağı işçi gibi bildirmek sık yapılan ve geriye dönük prim ve ceza doğuran hatadır.
• Vergi kimlik numarası alınmaması: ortaklık adına KDV ve kesinti beyannamesi verilemez, fatura kesilemez; ortaklardan birinin kişisel mükellefiyeti üzerinden yürütülen iş, hem vergi cezası hem ispat sorunu doğurur.
• Mal koyarken vergiyi unutmak: bir ortağın kendi ticari işletmesine kayıtlı malın mülkiyetini ortaklığa koyması vergi uygulamasında teslim sayılabilir ve KDV ile gelir vergisi doğurabilir; mülkiyet yerine kullanım hakkı koymak ya da işlemden önce bir mali müşavire danışmak gerekir.
• Para ve emeğin belirsiz yazılması: "gerekli sermayeyi koyar", "işle ilgilenir" gibi ifadeler katılım payını ve hesap verme yükümlülüğünü ispatlanamaz hâle getirir; tutar, iş tanımı ve süre yazılmalıdır. Kâr katılım payı oranında paylaşılıyorsa emeğe de değer biçilmelidir; aksi hâlde yalnız emek koyan ortak kâr alamaz.
• Taşınmazı adi yazılı sözleşmeyle koymak: taşınmaz mülkiyetini katılım payı olarak koyma taahhüdü resmi şekilde yapılmazsa geçersizdir (TMK m.706, TBK m.237); yalnız adi yazılı protokole dayanan tapu iptali ve tescil istemleri bu nedenle reddedilebilir.
• Fesih bildiriminin zamanı: belirsiz süreli ortaklıkta altı ay önceden yapılan bildirim, yıllık hesap kesilen ortaklıkta ancak hesap yılı sonunda hüküm doğurur (TBK m.640); erken ayrılıp rakip işe başlayan ortak tazminatla karşılaşabilir.
• İki ortaklı ortaklıkta devam kaydı: bir ortak ayrılınca ortaklık tek kişiyle sürmez; kalan ortağın işletmeyi devralma hakkı yazılmazsa tasfiye gerekir. Bu belge, devam kaydı seçildiğinde devralma hakkını da ekler; mirasçıların katılabileceği seçilirse kalan ortak, katılma süresi dolmadan işletmeyi devralamaz.
• Haklı sebeple çıkarma: kanunda açıkça düzenlenmemiştir ve doktrinde tartışmalıdır; bu yüzden çıkarma sebepleri ve usulü sözleşmede yazılır, çıkarılan ortağın mahkemeye başvurma hakkı saklı tutulur.
• Mirasçıların hemen ortaklığa katılması: ölen ortağın payıyla ortaklığa katılmak terekeye ait bir işlem sayılarak mirası reddetme hakkını düşürebilir (TMK m.610); küçük mirasçı için vesayet ve denetim makamı izni gerekir (TMK m.463).
• Yönetici ortağın ücretini gider yazmak: ortağa ödenen ücret vergi uygulamasında ticari kazançtan indirilemez (GVK m.41); ortağı bordroya bağlamak vergi ve sosyal güvenlik sorunları doğurur.
• Kiranın tek ortak adına olması: adi ortaklığın tüzel kişiliği olmadığından kira ortaklık adına yapılamaz; tek ortak adına yapılan kira, o ortak ayrılınca işyerinin kaybına yol açabilir. Kiranın devri kiraya verenin yazılı rızasına bağlıdır; işyerinde kiraya veren haklı sebep olmadıkça rızadan kaçınamaz (TBK m.323).

Adi ortaklık, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 620 ile 645 inci maddelerinde düzenlenir: tanım ve katılım payları (m.620, m.621), kazanç ve zarar (m.622, m.623), kararlar ve yönetim (m.624, m.625, m.629, m.630), rekabet yasağı ve özen (m.626, m.628), bilgi alma hakkı (m.631), yeni ortak ve pay devri (m.632), çıkma ve çıkarılma (m.633 ve devamı), temsil ve sorumluluk (m.637, m.638), sona erme (m.639, m.640, m.641) ve tasfiye (m.642 ile m.645). Ortaklık mallarındaki elbirliği mülkiyeti 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.701 ve devamına; taşınmaz mülkiyetinin devrine ilişkin sözleşmelerin resmi şekli m.706'ya, aile konutu m.194'e, küçük ve kısıtlı ortağın izinleri m.462 ve m.463'e tabidir.

Tacir sıfatı, esnaf ayrımı ve kollektif şirket tanımı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.11, m.12, m.15 ve m.211'de; ticari dava ve dava şartı arabuluculuk m.4 ve m.5/A'da düzenlenir. Vergi yükümlülükleri 213 sayılı Vergi Usul Kanunu (işe başlama bildirimi m.153, bildirim süresi m.168, defter tutma) ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'na (ticari kazanç m.37) göre; KDV yönünden adi ortaklığın ayrı mükellefiyeti Gelir İdaresi uygulamasına göre yürütülür. Sosyal güvenlik için 5510 sayılı Kanun m.4/1-b ve m.53; damga vergisi için 488 sayılı Kanun ve ekli (1) sayılı tablo geçerlidir; damga vergisi oranı ve üst sınırı her yıl yeniden belirlenir, bu yüzden belgeye yazılmaz.

Bu belge, Türk Borçlar Kanunu'nun yürürlükteki metnine ve Yargıtay'ın adi ortaklığın tasfiyesine ilişkin yerleşik uygulamasına göre hazırlanmıştır. Adi ortaklığa ilişkin kanun hükümleri son yıllarda değişmemiştir; vergi ve sosyal güvenlik uygulaması (beyan dönemleri, oranlar, sınırlar) ise yıllık düzenlemelerle değişir; imzadan önce güncel durum bir mali müşavirle kontrol edilmelidir. Ortaklığın ticari işletme işlettiği, yabancı ortak bulunduğu veya kamu ihalesi için kurulduğu durumlarda bir hukuk uzmanından destek alınması önerilir.